Thành viên gia đình có phải đóng BHXH?

I. Bảng tra cứu nhanh

Ý cốt lõi: BHXH đi theo đối tượng tham gia, không đi theo hộ gia đình.

II. Khi nào thành viên gia đình có tham gia BHXH?

1. Trường hợp thuộc diện bắt buộc

Nếu thành viên gia đình đồng thời là người lao động hoặc thuộc nhóm đối tượng quy định tại Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội, thì sẽ tham gia BHXH bắt buộc. Nhiều người hiểu sai rằng cứ sống chung nhà, cùng hộ khẩu hoặc cùng kinh doanh trong gia đình là phải đóng giống nhau, nhưng cơ quan quản lý nhìn vào tư cách pháp lý cụ thể của từng người.

Ví dụ thực tế

Trong một hộ gia đình, người con làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên thì thuộc diện BHXH bắt buộc; người mẹ không thuộc nhóm bắt buộc thì không phải đóng theo.

2. Trường hợp không thuộc diện bắt buộc

Nếu không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc thì không phát sinh nghĩa vụ tham gia bắt buộc. Tuy nhiên, công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên có thể tham gia BHXH tự nguyện nếu không đang hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH hoặc trợ cấp hằng tháng. Nhiều người chỉ tập trung vào BHXH bắt buộc mà quên mất lựa chọn tự nguyện.

3. Trường hợp dễ nhầm với lao động giúp việc gia đình

Lao động giúp việc gia đình không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Nhiều gia đình lầm tưởng hễ có quan hệ lao động là áp dụng BHXH bắt buộc như nhau.

III. Một số tình huống hay bị hiểu sai

1. Chủ hộ kinh doanh trong gia đình

Phạm vi đối tượng tham gia BHXH bắt buộc đã được mở rộng thêm ở một số nhóm. Trong đó có chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh tham gia theo quy định của Chính phủ. Nội dung này áp dụng từ 01/7/2025 cho một số trường hợp và mở rộng từ 01/7/2029. Khi kiểm tra hồ sơ, điểm cần xác định trước tiên không phải người đó có phải thành viên gia đình hay không, mà là họ đang đứng tên với tư cách gì.

2. Thân nhân đóng thay cho người lao động

Có trường hợp người lao động hoặc thân nhân của người lao động được đóng tiếp một lần cho số tháng còn thiếu, nếu người lao động còn thiếu tối đa 06 tháng đóng BHXH bắt buộc để đủ điều kiện hưởng lương hưu hoặc trợ cấp tuất hằng tháng. Đây không phải nghĩa vụ đóng BHXH vì là thành viên gia đình, mà là cơ chế được phép đóng thay trong trường hợp luật định.

Lưu ý: việc thân nhân được đóng thay chỉ nên hiểu trong đúng phạm vi trường hợp nêu trên, không suy rộng thành cứ là người nhà thì có trách nhiệm đóng BHXH cho nhau.

IV. Phân biệt BHXH với BHYT hộ gia đình

Nhiều người nhầm giữa BHXH và BHYT hộ gia đình. BHXH không có cơ chế bắt buộc theo hộ gia đình, còn BHYT có cơ chế tham gia theo hộ và mức đóng giảm dần theo số người tham gia. Đây là lỗi đơn giản nhưng nhiều người vẫn vướng khi tự đối chiếu nghĩa vụ đóng.

Đối với BHYT hộ gia đình, mức đóng hằng tháng bằng 4,5% mức lương cơ sở cho người thứ nhất; người thứ hai, thứ ba, thứ tư lần lượt bằng 70%, 60%, 50% mức đóng của người thứ nhất; từ người thứ năm trở đi bằng 40%. Với mức lương cơ sở 2.340.000 đồng, số tiền tương ứng là:

Nội dung này chỉ để phân biệt, không phải căn cứ xác định nghĩa vụ đóng BHXH.

Mốc cần lưu ý: thời hạn đóng BHXH bắt buộc chậm nhất là ngày cuối cùng của tháng tiếp theo đối với phương thức đóng hằng tháng; hoặc ngày cuối cùng của tháng tiếp theo ngay sau chu kỳ đóng đối với phương thức đóng 03 tháng hoặc 06 tháng một lần.

Nếu chậm đóng có thể bị buộc đóng đủ số tiền chậm đóng, nộp thêm 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày chậm đóng, kèm xử phạt vi phạm hành chính và không được xét danh hiệu thi đua. Khi kiểm tra nghĩa vụ tham gia cho từng người trong gia đình, cách an toàn nhất là tách từng cá nhân để đối chiếu đúng nhóm đối tượng.