Các khoản thu nhập bất thường, phạt hợp đồng, đánh giá lại tài sản chịu thuế TNDN như thế nào từ 01/10/2025?

Mốc áp dụng: từ 01/10/2025.
Lưu ý: tiền phạt hợp đồng kinh tế khác với tiền phạt vi phạm hành chính; cách xử lý thuế hai khoản này không giống nhau.

I. Bảng tra cứu nhanh

II. Các khoản nào đang chịu thuế TNDN

1. Phạt hợp đồng và thưởng hợp đồng

Chênh lệch giữa số thu về từ tiền phạt, bồi thường vi phạm hợp đồng kinh tế hoặc thưởng do thực hiện tốt cam kết thuộc thu nhập khác, phải tính thuế TNDN.

Lưu ý: nếu doanh nghiệp là bên nhận tiền, đây là thu nhập khác. Nếu là bên phải trả tiền phạt hợp đồng kinh tế, khoản chi này không tự động bị loại, mà phải xét điều kiện chi phí được trừ. Riêng tiền phạt vi phạm hành chính không được tính vào chi phí.

Ví dụ thực tế

Doanh nghiệp A nhận tiền bồi thường do đối tác vi phạm tiến độ giao hàng. Khoản tiền này không phải doanh thu bán hàng, nhưng vẫn thuộc diện tính thuế vì xếp vào thu nhập khác.

Lưu ý quan trọng:

• Dễ nhầm giữa phạt hợp đồng kinh tế và phạt vi phạm hành chính.
• Khi hạch toán chi phí phạt hợp đồng phải trả, cần giữ đủ hồ sơ thể hiện nguyên nhân, căn cứ hợp đồng.

2. Chênh lệch do đánh giá lại tài sản

Chênh lệch do đánh giá lại tài sản theo quy định pháp luật để góp vốn, điều chuyển khi sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, chuyển đổi chủ sở hữu hoặc loại hình doanh nghiệp thuộc thu nhập khác.

• Nếu chênh lệch tăng: tính vào thu nhập khác chịu thuế.
• Nếu chênh lệch giảm: ghi giảm hoặc bù trừ vào thu nhập khác.

Thực tế nhiều doanh nghiệp chỉ theo dõi phần tăng mà quên xử lý phần giảm, khiến hồ sơ thiếu logic khi quyết toán.

Ví dụ thực tế

Doanh nghiệp đánh giá lại tài sản để góp vốn hoặc sáp nhập. Nếu giá trị đánh giá lại cao hơn giá trị ghi nhận, phần chênh lệch tăng được theo dõi vào thu nhập khác chịu thuế.

3. Thu nhập bất thường khác

Ngoài các khoản trên, một số khoản thu nhập không phát sinh từ hoạt động kinh doanh chính vẫn thuộc thu nhập khác, gồm:

• Các khoản tài trợ, tặng cho bằng tiền hoặc hiện vật nhận được.
• Các khoản thu nhập khác thuộc khoản 2 Điều 3.
• Các khoản đã trích trước vào chi phí nhưng không sử dụng hoặc sử dụng không hết.

Lưu ý: đây không phải doanh thu bán hàng, doanh nghiệp thường bỏ sót khi rà soát thu nhập chịu thuế cuối kỳ.

III. Cách nhìn đúng để tránh kê khai sai

• Thu về từ phạt hợp đồng, bồi thường, thưởng hợp đồng, tài trợ, tặng cho, chênh lệch tăng do đánh giá lại tài sản: thường vào thu nhập khác.
• Chi ra do phạt hợp đồng kinh tế: xem xét điều kiện chi phí được trừ.
• Chi ra do vi phạm hành chính: không được trừ.
• Chênh lệch giảm do đánh giá lại tài sản: ghi giảm hoặc bù trừ vào thu nhập khác.

Khi rà soát hồ sơ nội bộ, cách an toàn là tách riêng từng khoản theo đúng bản chất ngay từ đầu, thay vì dồn chung rồi xử lý cuối kỳ. Phần này thường bị truy thu nếu chứng từ hợp đồng, biên bản bồi thường hoặc hồ sơ đánh giá lại tài sản không khớp nhau.